Rối loạn tiêu hoá là “chuyện thường ngày” của rất nhiều người: ăn xong bụng trướng như bơm hơi, ợ chua khó chịu, đi ngoài lỏng liên tục, hoặc táo bón mấy ngày không “thông”. Tưởng nhỏ nhưng nếu xử lý sai (nhất là dùng thuốc bừa), tình trạng có thể kéo dài, tái phát hoặc gây mất nước, mệt lả. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ đầy hơi – khó tiêu – tiêu chảy – táo bón, cách xử lý đúng và dấu hiệu cần đi khám.

Rối loạn tiêu hoá là gì?

Rối loạn tiêu hoá là nhóm triệu chứng liên quan đến hoạt động tiêu hoá và đại tiện, bao gồm:

• Đầy hơi, chướng bụng, ợ hơi

• Khó tiêu, đau thượng vị, buồn nôn

• Tiêu chảy

• Táo bón

• Có thể kèm đau bụng, co thắt, sôi bụng

Nguyên nhân thường nằm ở 3 nhóm chính: ăn uống, nhiễm khuẩn/virus, và stress – rối loạn chức năng (điển hình là IBS – hội chứng ruột kích thích).

1) Đầy hơi, chướng bụng: vì sao “ăn ít mà bụng to”?

Nguyên nhân phổ biến

• Ăn nhanh, nuốt nhiều không khí; uống nước có gas

• Thực phẩm dễ sinh hơi: đậu, sữa (không dung nạp lactose), đồ chiên, hành tỏi

• Rối loạn hệ vi sinh đường ruột

• Táo bón (ứ phân sinh hơi)

• Stress làm ruột co thắt

Cách xử lý tại nhà

• Ăn chậm, nhai kỹ; hạn chế nước có gas

• Đi bộ 10–15 phút sau ăn

• Chia nhỏ bữa, hạn chế đồ nhiều dầu mỡ

• Uống nước ấm, giữ bụng ấm

• Nếu hay đầy hơi kéo dài, cân nhắc kiểm tra lại thói quen ăn và dung nạp sữa

Khi cần chú ý: đầy hơi kèm sụt cân, nôn ói kéo dài, đau bụng tăng dần → nên đi khám.

2) Khó tiêu, ợ chua: khi nào chỉ là “ăn quá đà”, khi nào là trào ngược?

Dấu hiệu thường gặp

• No nhanh, nặng bụng sau ăn

• Ợ hơi, ợ chua, nóng rát vùng thượng vị

• Buồn nôn nhẹ

Nguyên nhân phổ biến

• Ăn quá no, ăn muộn, đồ cay – chua – nhiều dầu mỡ

• Căng thẳng, thức khuya

• Trào ngược dạ dày (GERD)

• Viêm dạ dày, nhiễm H. pylori (cần xét nghiệm theo chỉ định)

Mẹo giảm khó tiêu

• Ăn tối sớm, tránh nằm ngay sau ăn (đợi ít nhất 2–3 giờ)

• Hạn chế cà phê, rượu bia, đồ cay chua

• Nâng cao đầu khi ngủ nếu hay ợ chua về đêm

• Nếu cần dùng thuốc hỗ trợ, nên hỏi dược sĩ để chọn đúng nhóm, đúng thời điểm

Đi khám sớm nếu: đau thượng vị dữ dội, nôn ra máu/đi cầu phân đen, sụt cân, nuốt nghẹn.

3) Tiêu chảy: đừng “cầm” bừa, hãy ưu tiên bù nước

Tiêu chảy thường do virus/vi khuẩn, ăn uống không vệ sinh, hoặc do thuốc (kháng sinh). Rủi ro lớn nhất là mất nước và điện giải.

Xử lý đúng tại nhà

1. Bù nước – điện giải: ưu tiên oresol/điện giải (pha đúng hướng dẫn).

2. Ăn nhẹ: cháo, cơm mềm, chuối, bánh mì; tránh sữa, đồ dầu mỡ, đồ sống.

3. Nghỉ ngơi, theo dõi số lần đi tiêu và dấu hiệu mất nước.

Sai lầm thường gặp

• “Cầm tiêu chảy” ngay từ đầu khi chưa rõ nguyên nhân, khiến cơ thể khó đào thải tác nhân gây bệnh.

• Pha oresol sai (quá đặc/quá loãng) làm rối loạn điện giải.

Đi khám ngay nếu: sốt cao, đi ngoài máu, đau bụng dữ, nôn không uống được, dấu hiệu mất nước rõ (khô môi, tiểu ít, lả), tiêu chảy kéo dài > 2–3 ngày.

4) Táo bón: không chỉ do thiếu rau

Táo bón thường được hiểu là đi ngoài khó, phân khô cứng, phải rặn, hoặc ít hơn 3 lần/tuần.

Nguyên nhân thường gặp

• Thiếu nước, thiếu chất xơ

• Ít vận động, ngồi nhiều

• Nhịn đi vệ sinh

• Stress

• Một số thuốc có thể gây táo bón (cần hỏi chuyên môn)

Cách cải thiện táo bón bền vững

• Uống đủ nước (đặc biệt buổi sáng)

• Tăng chất xơ từ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt (tăng dần để tránh đầy hơi)

• Tập thói quen đi vệ sinh đúng giờ, không nhịn

• Vận động nhẹ mỗi ngày: đi bộ 20–30 phút

• Có thể cân nhắc bổ sung chất xơ hoà tan hoặc probiotic theo tư vấn

Cẩn thận: lạm dụng thuốc nhuận tràng kéo dài có thể làm ruột “lười”. Nếu táo bón kéo dài, đau bụng, sụt cân, có máu trong phân → đi khám.

Khi nào rối loạn tiêu hoá cần đi khám? (dấu hiệu “đỏ”)

• Sụt cân không rõ lý do

• Đau bụng tăng dần, đau dữ dội

• Nôn kéo dài, nôn ra máu

• Đi cầu phân đen hoặc có máu tươi

• Sốt cao kèm tiêu chảy, mất nước

• Triệu chứng kéo dài > 2–4 tuần, tái phát liên tục

• Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người bệnh nền

Phòng rối loạn tiêu hoá tái phát: 6 thói quen “nhỏ mà có võ”

1. Ăn đúng giờ, không ăn quá no

2. Hạn chế đồ sống, giữ vệ sinh ăn uống

3. Uống đủ nước, tăng chất xơ hợp lý

4. Vận động đều, giảm ngồi lâu

5. Ngủ đủ, giảm stress

6. Nếu dùng kháng sinh, hỏi dược sĩ về cách hỗ trợ hệ tiêu hoá

Kết luận

Rối loạn tiêu hoá (đầy hơi, khó tiêu, tiêu chảy, táo bón) rất phổ biến nhưng không nên xử lý theo kiểu “mạnh ai nấy uống”. Nguyên tắc đúng là: xác định nhóm triệu chứng – ưu tiên bù nước khi tiêu chảy – điều chỉnh ăn uống và thói quen – tránh lạm dụng thuốc. Nếu có dấu hiệu đỏ hoặc kéo dài, hãy đi khám để loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng.